Nghe tên Giáp Tý thì nhiều người coi đó là một cái nhãn phải học thuộc. Thực ra nó là kết quả của một phép ghép rất đơn giản, hiểu rồi thì tự tính được.
Hai dãy chạy song song
Mười thiên can theo thứ tự: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý.
Mười hai địa chi theo thứ tự: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi.
Mỗi năm, cả hai dãy cùng tiến một bước. Hết dãy thì quay lại đầu.
Vì sao là sáu mươi
Dãy can lặp sau mười năm, dãy chi lặp sau mười hai năm. Cả hai cùng về vị trí ban đầu sau sáu mươi năm — đó là bội số chung nhỏ nhất của mười và mười hai.
Nên một người sống tới sáu mươi tuổi thì gặp lại đúng can chi năm sinh của mình. Đây là gốc của tục mừng thọ lục tuần.
Vì sao không đủ một trăm hai mươi tổ hợp
Vì hai dãy tiến cùng nhịp nên can ở vị trí lẻ luôn gặp chi ở vị trí lẻ. Giáp là can thứ nhất thì chỉ ghép được với các chi thứ nhất, thứ ba, thứ năm — tức Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất.
Không bao giờ có Giáp Sửu hay Giáp Mão. Một nửa số tổ hợp trên lý thuyết không tồn tại trong thực tế.
Chỗ hay tính sai
Năm âm lịch bắt đầu từ mùng một Tết chứ không phải mùng một tháng Một dương lịch. Người sinh trong khoảng từ đầu tháng Một tới trước Tết thuộc can chi của năm trước.
Với năm 1984 thì Tết rơi vào đầu tháng Hai dương lịch, nên người sinh tháng Một năm 1984 thực ra là Quý Hợi 1983.
Dùng để làm gì
Trong đời sống hằng ngày, can chi chủ yếu dùng để gọi tên năm, tính tuổi trong các tục lệ, và tra các bảng xem tuổi. Biết cách tính thì đỡ phải tra bảng và tránh được lỗi nhầm năm.
Hỏi đáp nhanh
Vì sao chu kỳ can chi là sáu mươi năm?
Vì mười thiên can ghép với mười hai địa chi, và cả hai cùng chạy tiến một bước mỗi năm. Bội số chung nhỏ nhất của mười và mười hai là sáu mươi.
Vì sao chỉ có sáu mươi tổ hợp chứ không phải một trăm hai mươi?
Vì can và chi cùng tiến nên can lẻ luôn đi với chi lẻ, can chẵn luôn đi với chi chẵn. Một nửa số tổ hợp không bao giờ xuất hiện.
Giáp Tý đứng ở vị trí nào?
Vị trí đầu tiên, vì Giáp là thiên can thứ nhất và Tý là địa chi thứ nhất. Chu kỳ sáu mươi năm bắt đầu từ đây.
Năm âm lịch bắt đầu từ ngày nào?
Từ mùng một Tết, không phải mùng một tháng Một dương lịch. Người sinh trong tháng Một dương lịch trước Tết thì thuộc can chi của năm trước đó — đây là chỗ nhầm phổ biến nhất.
